του Δρ. Σάλε Σάαντε Τζαλάντ*

Οι ξένες άμεσες επενδύσεις του αραβικού πλούτου στην Ελλάδα βρίσκονται ακόμη σε νηπιακό στάδιο παρά τις επικερδείς ευκαιρίες που υπάρχουν σε διάφορους τομείς, όπως ο τουρισμός και οι μεταφορές.

Οι αραβοελληνικές σχέσεις έχουν ιστορία χιλιάδων χρόνων, πριν και μετά την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ωστόσο, σήμερα αυτή η αμφίδρομη σχέση μεταξύ των αραβικών χωρών και της Ελλάδας φαίνεται να είναι σχετικά ασήμαντη σε σύγκριση με το κοινωνικό, πολιτισμικό και πολιτικό βάθος που απολαμβάνουν. Η γεωγραφική εγγύτητα του Μασρέκ και του Μαγκρέμπ με την Ελλάδα, ιδιαίτερα δε οι χώρες που βρίσκονται γύρω από την αενάως στρατηγική Μεσόγειο, έχουν παίξει πάντοτε σημαντικό ρόλο στο παγκόσμιο εμπόριο και στην πολιτική ανάπτυξη που είχε ως αντίκρισμα τη θετική επακόλουθη επίδραση στην ευημερία των κατοίκων τους, σε όλες σχεδόν τις εκφάνσεις της ζωής. Δεν είναι να απορεί κανείς, λοιπόν, για το γεγονός ότι αμφότερες οι περιοχές μοιράζονται παρόμοια συλλογικά και ατομικά φιλικά εμπορικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά.

Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειωθεί και να επισημανθεί ότι η φύση των σχέσεων χαρακτηρίζεται μάλλον από ειρηνική αμφίδρομη σχέση και μεγάλη πολιτισμική ωριμότητα και στις δύο πλευρές, παρά το αντίθετο. Αμφότερες οι πλευρές βελτίωσαν κατά γενικό κανόνα την ευημερία των κατοίκων τους. Σε πλήρη αντίθεση με την ανθρωπινότερη και αμοιβαία παραγωγική συμπεριφορά, οι λαοί των δύο περιοχών βίωσαν θλιβερές εμπειρίες κατά τη διάρκεια της αποικιοκρατικής εποχής, τους τελευταίους έξι αιώνες.

Η Βιομηχανική Επανάσταση και η αύξηση των αναγκών της μερκαντιλιστικής προσέγγισης στο εμπόριο επέτειναν αυτή την επώδυνη κατάσταση. Οι ανάγκες αυτές προανήγγειλαν την έναρξη ενός ατυχούς ανθρώπινου αγώνα, κατά τη διάρκεια του οποίου οι συνεχείς ανηλεείς πόλεμοι, οι σφαγές και η αναγκαστική εκμετάλλευση των φυσικών πόρων των εθνών που κατακτώνταν είχε συντριπτικά αρνητικές συνέπειες στα κοινωνικοοικονομικά και πολιτισμικά οικοσυστήματα τόσο των Αράβων όσο και των Ελλήνων. Οι επακόλουθες συνέπειες της σχέσης «κυρίου» – «δούλου», που κυριάρχησαν στις δύο περιοχές, είχαν καταστρεπτικές συνέπειες στο επίπεδο και στο ρυθμό ανάπτυξης και περιόρισαν το μεγαλύτερο μέρος των φυσικών και ανθρώπινων παραγόντων που συνήθως βελτιώνουν την ευημερία των κοινωνιών.

Οικονομικοί δεσμοί

Δεν είναι να απορεί κανείς λοιπόν, όταν παρατηρεί ότι οι επαρκείς οικονομικοί δεσμοί, που συνήθως παίζουν αποφασιστικό ρόλο στην παγίωση των σχέσεων των εθνών, βαθμιαία εξασθένησαν μεταξύ της Ελλάδας και των Αράβων. Αν δεν ήταν η ενέργεια μερικών Ελλήνων που επέλεξαν τον αραβικό κόσμο ως πατρίδα τους μακριά από τη δική τους πατρίδα προ αμνημονεύτων χρόνων, ο οικονομικός παράγοντας θα μπορούσε να είχε εκλείψει εντελώς. Αντίθετα, οι άνθρωποι αυτοί αναβίωσαν αυτό τον παράγοντα αποτελεσματικά κατά τη διάρκεια του τελευταίου αιώνα. Παράλληλα, με τους δύο παγκόσμιους πολέμους που έλαβαν χώρα, ούτε η Ελλάδα ούτε ο αραβικός κόσμος είχαν οιαδήποτε σχέση με αυτούς. Ωστόσο, οι επιπτώσεις από τους πολέμους αυτούς στις δύο περιοχές δεν ήσαν παρόμοιες. Εκάστη περιοχή κατέληξε με διαφορετικές οικονομικές καθώς και κοινωνικοπολιτικές δομές: σχετικά καλύτερες για την πρώτη και όχι καλές −το λιγότερο που μπορεί να πει κανείς− για τη δεύτερη.

Ενώ η Ελλάδα σταθεροποιείτο ως μια ανεξάρτητη κυρίαρχη χώρα, ο αραβικός κόσμος στις περιοχές του Μασρέκ και του Μαγκρέμπ διαιρέθηκε επιζήμια σε είκοσι δύο κυρίαρχα κράτη.

Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, που σε σημαντικό βαθμό αποτελούσε σύγκρουση μεταξύ αποικιοκρατικών δυναστών (δημιούργημα της βασίλισσας Βικτορίας), εγκαθίδρυσε τη σημερινή Μέση Ανατολή με βάση τη Συμφωνία Σάικς-Πικό του 1916, την οποία διαδέχτηκε η Διακήρυξη Μπαλφούρ του 1917 που δημιούργησε το ισραηλινό κράτος στην αραβική Παλαιστίνη. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος –μια ευρωπαϊκή σύγκρουση και εδαφική επέκταση– προηγήθηκε της δημιουργίας των υπόλοιπων ανεξάρτητων αραβικών κρατών που αποτελούν σήμερα τα μέλη του Αραβικού Συνδέσμου.

Κοιτάσματα και γεωπολιτική

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ανακάλυψη κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου στη Μέση Ανατολή, σε τεράστιες εμπορικές ποσότητες, έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στα γεγονότα που διαμορφώνουν τον κόσμο έως σήμερα. Σύμφωνα με τις πρόσφατες εκτιμήσεις, το 60% και πλέον του 25% των παγκόσμιων κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου, αντίστοιχα, βρίσκονται στο υπέδαφος των αραβικών κρατών. Αυτές οι ανακαλύψεις έχουν αλλάξει την κατεύθυνση της συνεχούς ολίσθησης της θέσης του αραβικού κόσμου προς την ιστορική λήθη και κατέστησαν την περιοχή κέντρο του διεθνούς γεωπολιτικού στίβου. Η συσσώρευση πλούτου από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο ανακυκλωνόταν τις τελευταίες τρεις δεκαετίες σε όλα σχεδόν τα σημεία του κόσμου, καθώς οι οικονομικές και οι επενδυτικές δραστηριότητες στην περιοχή και ευρύτερα άρχισαν να αναπτύσσονται.

Ωστόσο, είναι περίεργο το γεγονός ότι ανακαλύπτουμε πως το μερίδιο των αμοιβαίων και επωφελών οικονομικών ανταλλαγών μεταξύ των δύο περιοχών υπήρξε επικίνδυνα ασήμαντο όσον αφορά στο ρυθμό της δραστηριότητας ή σε σχέση με τις εμπορικές συναλλαγές οιασδήποτε από τις περιοχές με τον υπόλοιπο κόσμο. Ως παράδειγμα μόνο και χωρίς περιορισμό, τα εμπορικά στατιστικά στοιχεία για τα τρία προηγούμενα έτη δείχνουν ότι οι εισαγωγές αγαθών και υπηρεσιών της Ελλάδας από όλες τις αραβικές χώρες μειώθηκαν κατά περίπου 12%, ενώ οι εξαγωγές προς τις ίδιες χώρες μειώθηκαν κατά 23%. Επιπλέον, ενώ το μερίδιο των ελληνικών εισαγωγών από τον αραβικό κόσμο αποτελούσε το 6,5% των συνολικών του εισαγωγών, αυτές μειώθηκαν το 2007 στο 4,8%. Αν από την εξίσωση αφαιρέσουμε τις εισαγωγές πετρελαίου, είμαι βέβαιος ότι οι εισαγωγές θα πλησιάσουν σε ένα σχετικά ασήμαντο επίπεδο. Παρομοίως, ενώ οι ελληνικές εξαγωγές προς τις αραβικές χώρες αποτελούσαν το 7%, το ποσοστό αυτό μειώθηκε στο 5% μόνο, ένα σχετικά χαμηλό επίπεδο.

Εμπορικές συναλλαγές

Παρ’ όλα αυτά, τα επίσημα στοιχεία από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος αποκαλύπτουν ένα ενδιαφέρον δεδομένο σε σχέση με τον ολικό όγκο των εμπορικών συναλλαγών μεταξύ Ελλάδας και Ισραήλ. Συγκρινόμενος με τα ανεξάρτητα αραβικά κράτη της περιοχής, ο συνολικός όγκος τον εμπορικών συναλλαγών με το Ισραήλ, για το έτος 2008, ξεπέρασε κατά πολύ κάθε άλλη χώρα, έκτος της Λιβύης. Ωστόσο, αν αφαιρέσουμε τις εισαγωγές της Ελλάδας σε αργό πετρέλαιο και αέριο, το χάσμα με όλες τις αραβικές χώρες θα είναι αφάνταστα μεγάλο. Το μερίδιο εξαγωγών των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων από την Ελλάδα το 2008 ήταν 97 εκατ. δολάρια, το υψηλότερο μεταξύ όλων των άλλων αραβικών χωρών, με επόμενη την Αίγυπτο (28 εκατ.), την Αλγερία (25 εκατ.), το Μαρόκο (25 εκατ.), τη Σαουδική Αραβία (29 εκατ.) και την Τυνήσια (16 εκατ. δολάρια). Τα πόσα των εξαγωγών για τα υπόλοιπα ανεξάρτητα αραβικά κράτη είναι σχετικά ασήμαντα, αν και το μερίδιο του Ισραήλ ήταν 152 εκατ. δολάρια, όπου αντιστοιχεί στο 58% του ολικού όγκου εξαγωγών όλων των αραβικών κρατών σε συνδυασμό.

Τα προσφάτως δημοσιευθέντα αρνητικά στατιστικά στοιχεία για την οικονομία της Ελλάδας, κυρίως όσον αφορά τον τουρισμό αλλά και τις εξαγωγές, δηλώνουν ξεκάθαρα ότι η Ελλάδα πιθανότατα στην πραγματικότητα δεν αποτελεί πρόβλημα για το ευρώ, αλλά το πλέον πιθανόν είναι ότι το ευρώ συμβάλλει δραστικά στις οικονομικές δυσκολίες που αντιμετωπίζει η Ελλάδα. Ο τουρισμός και οι εξαγωγές γενικότερα είναι δύο τομείς που είναι ευαίσθητοι στις σχετικές τιμές και κόστη, καθώς και στο ρυθμιστικό πλαίσιο. Αυτοί και άλλοι λόγοι κινούνται κατά του συμφέροντος της Ελλάδας όσον αφορά στις παραδοσιακές οικονομικές σχέσεις με τις αραβικές χώρες.

Οι ξένες άμεσες επενδύσεις του αραβικού πλούτου στην Ελλάδα βρίσκονται ακόμη σε νηπιακό στάδιο παρά τις επικερδείς ευκαιρίες που υπάρχουν σε διάφορους τομείς, όπως ο τουρισμός, οι μεταφορές −περιλαμβανομένων των αεροπορικών, θαλάσσιων και χερσαίων μεταφορών−, ο τομέας της παροχής ιατρικών υπηρεσιών και της παραγωγής φαρμάκων, ο τραπεζικός τομέας και ο τομέας της χρηματοοικονομικής διαμεσολάβησης, η αγροτοβιομηχανία και ο τομέας των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και ο τομέας υπηρεσιών που απαιτούν ανθρώπινες δεξιότητες. Αν λάβουμε υπόψη το επενδυτικό του χαρτοφυλάκιο, φαίνεται ότι ο αραβικός πλούτος έχει παρακάμψει την Ελλάδα.

Περιορισμός δραστηριοτήτων

Στον περιορισμό των αμοιβαία επωφελών οικονομικών δραστηριοτήτων σε αμφότερες τις περιοχές συνέβαλαν διάφορες κατηγορίες παραγόντων που χρειάζεται να εξεταστούν τάχιστα και εμπεριστατωμένα. Μπορώ να αναφέρω μερικούς σημαντικούς αρνητικούς παράγοντες. Ένας εξ αυτών είναι η άγνοια αμφότερων των πλευρών για τις ευκαιρίες − περισσότερες στην αραβική πλευρά απ’ ό,τι στην ελληνική. Ίσως θα πρέπει να σχεδιαστεί και να διεξαχθεί μια σαφής και περιεκτική ενημερωτική εκστρατεία, η οποία θα εξετάσει τα διάφορα οικονομικά θέματα, όπως οι κανονισμοί που αφορούν τις επενδύσεις και τα κίνητρα, οι φορολογικοί κανονισμοί κ.λπ. Τα σύντομα ταξίδια, παρότι χρήσιμα, δεν είναι αρκετά αν δεν υπάρχει άμεση συνέχεια σε αυτά. Η ιδιωτική και η δημόσια στήριξη εκ μέρους των ομολόγων έκαστης πλευράς είναι επιτακτική. Το καλό είναι ότι η πολιτική βούληση που απαιτείται για την έναρξη της διαδικασίας έχει πρόσφατα εκδηλωθεί. Η σημερινή κυβέρνηση έχει αρχίσει τη διαδικασία με τη βοήθεια του Συμβουλίου Αράβων Πρέσβεων στην Ελλάδα και με τη δυναμική συμμετοχή του Αραβοελληνικού Εμπορικού Επιμελητηρίου και Ανάπτυξης στην Αθήνα. Η ίδρυση πρεσβείας του Κατάρ και πρεσβείας των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων είναι ευπρόσδεκτα νέα και φαίνεται ότι υπάρχουν προσπάθειες από άλλες σημαντικές συναλλασσόμενες χώρες να πράξουν το ίδιο. Οι πιο πρόσφατες επενδύσεις του Κατάρ και η ίδρυση της αεροπορικής εταιρείας Al ITIHAD από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα αποτελούν ενδείξεις μελλοντικών αμοιβαίων οικονομικών δραστηριοτήτων μεταξύ των αραβικών χωρών και της Ελλάδας.

Παρατηρούμε, επίσης πρόσφατα, την παρουσία πολλών αντιπροσωπειών που επισκέπτονται τη χώρα από το αραβικό Μασρέκ και Μαγκρέμπ. Το Φόρουμ που διοργάνωσε το Επιμελητήριο προ δύο ετών προσέλκυσε σημαντικό αριθμό επιχειρηματιών, και είμαι βέβαιος ότι το φετινό Φόρουμ το έχει ξεπεράσει σε σημασία. Παρότι ακόμη αναμένουμε την υλοποίηση και τις συγκεκριμένες επενδύσεις που αποδεικνύονται επωφελείς για αμφότερα τα μέρη, υποδεικνύουμε ωστόσο οι σχέσεις αυτές να εξετάζονται με μεγάλη προσοχή.

Η γραφειοκρατία

Εξακολουθώ να πιστεύω ότι η γραφειοκρατία και η παρωχημένη εφαρμογή εμπορικής νομοθεσίας και κανονισμών εξακολουθεί να επικρατεί και να βλάπτει το modus operandi των επιχειρηματικών συναλλαγών στην Ελλάδα καθώς και σε ορισμένες αραβικές χώρες. Η μεταρρύθμιση κατά συνέπεια είναι επιτακτική. Επιπλέον, πριν από την ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αυτή ήταν πιο ανοιχτή στον αραβικό κόσμο. Θεσπίστηκαν νέοι οικονομικοί και πολιτικοί κανονισμοί, οι οποίοι περιόρισαν τις οικονομικές δραστηριότητες ανάμεσα στις δύο περιοχές. Παρότι αυτό είναι κατανοητό, είμαι ωστόσο βέβαιος ότι η καινοτόμος φύση του ελληνικού νου μπορεί να βρει λύσεις που μπορούν να συμφωνηθούν για όλα τα μέρη αν αυτά έχουν τη βούληση. Ένα ισχυρό εμπόδιο είναι οι κανονισμοί και η εφαρμογή θεωρήσεων (βίζες) για την πραγματοποίηση επισκέψεων στην Ελλάδα. Αυτό που είναι ακόμη πιο σοβαρό είναι ότι αυτοί οι κανονισμοί αποτελούν σοβαρό εμπόδιο για τους σημερινούς και δυνητικούς επιχειρηματίες και τις οικογένειές τους. Ως αποτέλεσμα, οι Άραβες επενδυτές αναζητούν επενδυτικές ευκαιρίες περισσότερο στα Βαλκάνια και στην Τουρκία παρά στην Ελλάδα, ακόμη κι όταν γνωρίζουν τις στενές σχέσεις ανάμεσα στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια.

Το ακριβώς αντίθετο εφαρμόζεται στον αραβικό κόσμο. Όλες σχεδόν οι αραβικές χώρες δεν εφαρμόζουν κανενός είδους περιορισμό σε οιοδήποτε πολίτη ελληνικής ιθαγένειας. Κοιτάξτε τις πτήσεις για τα Εμιράτα, τη Σαουδική Αραβία, το Κατάρ και τη Βηρυτό, την Τυνησία, το Μπαχρέιν που αναχωρούν από την Αθήνα σχεδόν καθημερινά. Οι Έλληνες ταξιδιώτες αποτελούν σημαντικό αριθμό. Αν επικρατήσει αμοιβαιότητα, είμαι βέβαιος ότι η Ελλάδα θα είναι τουριστική Μέκκα των Αράβων επισκεπτών και της επιχειρηματικής δραστηριότητας. Τα έργα που αυτή την περίοδο κατασκευάζονται στο Ντουμπάι, στο Μαρόκο, στην Τυνησία και σχεδιάζονται στο Μαυροβούνιο, στη Σερβία και άλλες χώρες μπορεί να είχαν υλοποιηθεί επίσης και στην Ελλάδα, σε μεγάλο βαθμό από Άραβες θεσμικούς και μεμονωμένους επενδυτές. Η κινητικότητα ανθρωπίνων και μη ανθρωπίνων πόρων είναι ουσιώδης για την ανάπτυξη οιασδήποτε οικονομικής δραστηριότητας.

Φαίνεται επίσης ότι υπάρχει και άλλο ένα θέμα που η Ελλάδα πρέπει να αντιμετωπίσει. Ως οικονομική οντότητα, η Ελλάδα δεν μοιάζει με τον αραβικό κόσμο. Η Ελλάδα πρέπει να ασχοληθεί με είκοσι δύο ανεξάρτητα κράτη που έχουν διαφορετικές πολιτικές και οικονομικές δομές. Έχουν διαφορετική νομοθεσία και κανονισμούς, που βασίζονται σε δανεικές έννοιες οι οποίες απαντώνται στο αγγλικό εθιμικό δίκαιο ή το γαλλικό ναπολεόντειο κώδικα, καθώς και στους νόμος της Σκαριά. Παρότι ο αραβικός κόσμος −ή η Μέση Ανατολή ή ΜΕΝΑ χρησιμοποιείται εναλλακτικά− αποτελεί μία πολιτισμική ενότητα, υπάρχουν ορισμένες εγγενείς διαφορές που αντικατοπτρίζουν ειδικά χαρακτηριστικά που διαμορφώνουν τη συμπεριφορά τους έναντι ολόκληρης της έννοιας του επιχειρείν. Κατά συνέπεια, η γνώση του εθνικού κοινωνικοοικονομικού ιστού εκάστου ανεξάρτητου αραβικού έθνους αποτελεί σημαντική πρόκληση η οποία πρέπει να αντιμετωπίζεται προσεκτικά.

Ούτως εχόντων των πραγμάτων, και παρά τα εμφανή εμπόδια, πιστεύω ότι αμφότερα τα μέρη έχουν πρόσφατα επιδείξει επαρκή πολιτική βούληση για να ενεργοποιήσουν τις αμοιβαία επωφελείς οικονομικές ανταλλαγές ακόμη και σε διμερή βάση. Ίσως αμφότερα τα μέρη ανακαλύπτουν την παλαιά κοινοτοπία ότι η Ελλάδα είναι η απαραίτητη πύλη προς τη Δύση και την Ανατολή.

* Ο Δρ. Σάλε Σάαντε Τζαλάντ είναι αντιπρόεδρος του κατασκευαστικού ομίλου εταιρειών Consolidated Contractors (CCC) στην Αθήνα.