Αρθρο του: Κώστα Βεργόπουλου

Η κυβέρνηση Σαρκοζύ διαθέτει μαύρο χιούμορ και κυνισμό. Την ημέρα του Αγίου Έντβιζ, ανεκοίνωσε την απόσυρση του προγράμματος «Έντβιζ», που φακέλλωνε εκατομμύρια πολιτών, με βάση όχι πράξεις, αλλά την υπόνοια ότι μπορεί να διαπράξουν κάποιο αδίκημα. Η εγκατάλειψη ήταν στην υποχώρηση στις καταγγελίες της Ένωσης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, μη κυβερνητικών οργανώσεων, στις 200.000 υπογραφών ενάντια στο προληπτικό φακέλλωμα. Όμως, την επόμενη ημέρα, το καταργημένο πρόγραμμα επανήλθε, με προεδρικό διάταγμα: το φακέλλωμα πολιτών μετονομάζεται «ηλεκτρονική Βάση Δεδομένων». Συγκεντρώνονται σ’ αυτή προσωπικά στοιχεία ενδεχόμενων δραστών μελλοντικών ενεργειών κατά της δημόσιας ασφάλειας. Προβλέπεται καταγραφή αμφιβόλου χρησιμότητος στοιχείων: δημόσιες συνδικαλιστικές, θρησκευτικές, πολιτικές δραστηριότητες, ταξίδια και μετακινήσεις, συναναστροφές και συναισθηματικές σχέσεις, περιουσιακή κατάσταση. Κορωνίδα είναι η «γεωγραφική προέλευση» και η «συνοικία διαμονής», οι «πολιτικές, φιλοσοφικές, θρησκευτικές και συνδικαλιστικές πεποιθήσεις». Ο αρμόδιος υπουργός επισημαίνει: η καταγωγή, διαμονή και πεποιθήσεις συνιστούν κρίσιμα στοιχεία, εφ’ όσον οι συνέργειες συνάπτονται με βάση αυτά. Η εξουσιαστική λογική αποδέχεται ότι η ευθύνη εγκληματικών πράξεων δεν περιορίζεται σε συγκεκριμένους δράστες, αλλά προέρχεται από γεωγραφικές περιοχές ή από υποβαθμισμένες αστικές συνοικίες.

Η λαϊκή βούληση

Η «Βάση Δεδομένων» έγινε νόμος του Κράτους, με προεδρικό διάταγμα, χωρίς να περάσει από την Εθνοσυνέλευση. Η εκτελεστική εξουσία δείχνει πόσο σοβαρά υπολογίζει την βουλευτική, αυτήν που εκπροσωπεί την λαϊκή βούληση. Η Μοντ επισημαίνει τον παρεμβατισμό του Κράτους όχι μόνον στη δημόσια ζωή, αλλά και στην ιδιωτική: με την «υπευθυνοποίηση» των ασθενών, ενοχοποιούνται οι ασθενείς για τις ασθένειές τους. Με την «οικιακή νομοθεσία», η εξουσία εισβάλλει στον καθημερινό ατομικό και οικογενειακό βίο. Εκτός από την απαγόρευση του καπνίσματος, ρυθμίζονται εξουσιαστικά οι συνθήκες ασφάλειας στις πισίνες, στους ανελκυστήρες, η αγωγή ανηλίκων, οι συζυγικές βιαιοπραγίες. Με κάθε στυγερό έγκλημα, η ποινική νομοθεσία γίνεται περισσότερο ανελέητη εις βάρος των ατομικών δικαιωμάτων και των ελευθερίων. Η εξουσία επιμένει να προστατεύει τους πολίτες από υποθετικούς κινδύνους, από τους συνανθρώπους του, ακόμη και από τον εαυτό του. Όμως, αντί του επιδιωκόμενου στόχου, επιτυγχάνεται ακριβώς το αντίθετο: η προστατευτική πλειοδοσία της εξουσίας δεν υπευθυνοποιεί τους πολίτες, αλλά τους ανευθυνοποιεί ακόμη περισσότερο, εφ’ όσον ο «Μεγάλος Αδελφός» αναλαμβάνει τα πάντα. Το νέο σύστημα «επιτήρησης και υπευθυνοποίησης» των πολιτών εγγράφεται στην λογική του σύγχρονου ολοκληρωτισμού, όπως ακριβώς ομολογεί ο Ανρί Γκυαινό, επιτελικός σύμβουλος του Γάλλου προέδρου.

Είναι πιθανόν ότι η πλειοψηφία των πολιτών δεν ανησυχούν με τον πολλαπλασιασμό των ελέγχων και το ηλεκτρονικό φακέλλωμα, στο μέτρο που φαντάζονται ότι οι ενάρετοι προστατεύονται έτσι καλύτερα. Όμως, οσάκις η εξουσία αποβαίνει ασύδοτη και εκτός δυνατότητος ελέγχου, διακρίσεις δεν γίνονται ούτε μπορούν να γίνουν: πάντες είναι ύποπτοι και υποψήφια θύματα καταχρήσεων των οργάνων της εξουσίας. Σύμφωνα με στοιχεία της Εθνικής Επιτροπής για την Πληροφορική και τις Ελευθερίες (CNIL), το 2001, 25% των ατομικών φακέλλων ήσαν ανακριβείς και αδικαιολόγητοι. Το 2008, το ποσοστό είχε ήδη ανέλθει σε 83%. Στο εξής, τονίζει η Επιτροπή, το βάρος αποδείξεως έχει αντιστραφεί: δεν οφείλει πλέον η εξουσία ν’ αποδείξει την ενοχή του κατηγορουμένου, αλλ’ ο τελευταίος υποχρεούται ν’ αποδείξει ότι είναι αθώος. Συχνά, ζητείται από αυτόν ν’ αποδείξει την αθωότητά του, χωρίς να του κοινοποιείται συγκεκριμένη κατηγορία. Η νέα ώθηση με την εξουσία εκτός δυνατότητος οιουδήποτε ελέγχου επισπεύθηκε την τελευταία 5ετία, στην Ευρώπη, με πρότυπο τις εξελίξεις τις ΗΠΑ του προέδρου Μπους και της ομάδος των νεοσυντηρητικών συμβούλων του, με πρόσχημα πάντα την προληπτική προστασία του πολίτη όχι από πραγματικούς, αλλ’ από δυνητικούς και μελλοντικούς δράστες εγκληματικών πράξεων. Τον Μάρτιο 2008, ο διευθυντής του FBI παραδέχθηκε δημόσια ότι ο οργανισμός του είχε φακελλώσει πάνω από ένα εκατομμύριο άτομα, ενώ για τουλάχιστον 100.000 από αυτά η σήμανση απεδείχθη ανακριβής και εζήτησε συγγνώμη από τους θιγόμενους.

Προκαταλήψεις και διακρίσεις

Όταν η προληπτική επιτήρηση και καταστολή επιτείνεται, με βάση όχι πράξεις, αλλά την προδιάθεση, φρονήματα, καταγωγή, διαμονή, συναναστροφές, τότε οι συνέπειες αποβαίνουν παραπλανητικές: οι πραγματικοί ένοχοι εντοπίζονται δυσκολότερα, ενώ παράλληλα αυξάνεται ο κίνδυνος άδικης εμπλοκής αθώων, λόγω φυλετικών, θρησκευτικών, φιλοσοφικών, πολιτικών προκαταλήψεων. Έχει επισημανθεί από τον Σουμπέτερ¹, καθηγητή στο Χάρβαρντ, όπως και από τον Αμερικανό Ιμμάνουελ Βάλλερσταϊν: ο καπιταλισμός επιτυγχάνει τις καλύτερες επιδόσεις του, οσάκις απειλείται είτε από εξωτερικό εχθρό είτε από εσωτερικό. Όταν ο εχθρός εκλείπει, το σύστημα αποσταθεροποιείται και παραπαίει. Σήμερα, που η διεθνής κρίση βρίσκεται στο απόγειό της, ίσως η δημιουργία νέων εσωτερικών εχθρών ν’ ανταποκρίνεται σε ανομολόγητη πεποίθηση της εξουσίας ότι διασφαλίζει έτσι κάποια προϋπόθεση για την νέα σταθεροποίηση και ανάκαμψη του συστήματος. Όμως, η άδοξη κατάληξη της νεοσυντηρητικής επέλασης στις ΗΠΑ ίσως ν’ αποδεικνύει ότι στην εποχή μας τα πράγματα έχουν αλλάξει: όταν ο κύκλος των (υπόπτων) δεν στενεύει, αλλά διευρύνεται, τότε ο εντοπισμός των δραστών και ο εξουσιασμός των πολιτών δυσκολεύουν ακόμα περισσότερο.

*Ο Κώστας Βεργόπουλος είναι Διδάκτωρ Oικονομικών Eπιστημών (Doctorat d’ État) του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, καθηγητής της Πολιτικής Oικονομίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού.

¹Cf Joseph SCHUMPETER, Capitalism, Socialism and Democracy, 1942.